De uitvreter, Titaantjes, Dichtertje - Nescio (1918)

 Volgens mijn lijst van gelezen boeken zou ik 'De uitvreter' al in 2014 gelezen moeten hebben, maar ik kon me er tijdens het herlezen niks van herinneren. Er ging niets dagen. Ik besloot aantekeningen op te zoeken in een van mijn collegeblokken van mijn bachelor Nederlands en toen kwam ik erachter dat de literatuurdocent (Bram Ieven) ons dit verhaal destijds alleen maar had laten lezen om verschillende vertelperspectieven mee uit te leggen. Het begint met een ik-verteller. Die verdwijnt en komt pas weer terug in deel III en vanaf deel IV is het een getuigeverteller (specifieke vorm van ik-verteller waarbij de verteller zelf ook aanwezig is in het verhaal, maar niet echt deelneemt aan de gebeurtenissen).

Nou ja, oké. Ik vind dat nu niet het interessantste van het verhaal, maar ik vind het wel slim van de docent om klassiekers in te zetten voor de uitleg van verhaaltechniek. 

Dus dat.

De laatste tijd hoor ik het veel, soms zijn de twee woorden omgedraaid, maar meestal niet: dus dat. Het lijkt een soort stopwoordje (of stopwoordjes?) die je te pas en te onpas kunt toevoegen aan je uitspraak. Het liefst aan het eind. Maar waarom zeggen mensen “dus dat” eigenlijk? Betekent het wel iets?

Dus

Sinds de zomer geef ik Nederlands op een middelbare school en in veel klassen heb ik lesgegeven over signaalwoorden, dus daar kan ik nog wel eventjes over doorgaan. Het woordje “dus” is een signaalwoord. Het geeft de lezer of luisteraar een signaal. In dit geval is dat: klingel! Er komt een conclusie aan! Een conclusie is eigenlijk de slotsom van alle dingen die je ervoor hebt verteld. Nou, daar komt -ie, hoor! Tromgeroffel... dat!

Dat

De hele conclusie wordt geuit met het kleine, korte woordje “dat”. Maar wat zegt dat nou? Niets toch? Nou ja, niet helemaal. Het woordje “dat” verwijst naar iets anders. Vaak is datgene al genoemd. Even een voorbeeld:

Een kip met een muts op?! Dat zie je niet vaak! 

Hier verwijst “dat” naar de kip met de muts op. Zo verwijst “dat” uit “dus dat” ook terug naar wat er daarvoor gezegd is. Wat je dus doet als je “dus dat” zegt, is een verhaal samenvatten met een verwijswoordje dat terugverwijst naar je hele verhaal! Snap je ‘m? 

Vertaling Amar pelos dois - Portugal op het Eurovisie Songfestival 2017

Een lied dat opvalt tijdens het Eurovisie Songfestival is dat van Portugal. Vaak zeg of schrijf ik 'nummer', maar dit is echt een lied, een liedje! De zachte stem en de articulatie van de Portugese klanken zijn zo prachtig in dit kleinkunstachtige werkje te horen. Echt puur! Het gaat om Amar pelos dois van Salvador Sobral. Een Portugees nummer dus, tussen al die Engelse. Heel mooi, maar wat zingt hij eigenlijk? Hier een Nederlandse vertaling van de Portugese lyrics.

Amar pelos dois - Salvador Sobral

Se um dia alguém perguntar por mim 

Diz que vivi p’ra te amar 

Antes de ti, só existi 

Cansado e sem nada p’ra dar 

Als op een dag iemand naar me vraagt 

Zeg dan dat ik leefde om jou te beminnen 

Voordat jij kwam, bestond ik alleen maar 

Ik was moe en had niets te bieden

Gekookte melk of gekookte rijst?

We aten rijst met krenten. 'We' is datzelfde gezin waarin fioemp, de naam van dit weblog is ontstaan. Rijst met krenten is een gerecht voor luie dagen, of dagen waarop er bijna niemand van ons zeskoppige gezin thuis eet. Wat houdt het in? Heel simpel. In melk gekookte dessertrijst met krenten erdoorheen en lekkerbekjes erbij. Over die rijst mag je naar eigen believen roomboter, bruine basterdsuiker en/of kaneel strooien. Lekker! Net een toetje. Dat aten we dus, toen mijn broer ineens zei: "in de rijst gekookte melk".

BAM! Wereld op z'n kop! (De mijne dan.) Want ja, normaal zeg je altijd 'in de melk gekookte rijst', maar dat klopt eigenlijk helemaal niet, want wat kookt er nou eigenlijk? Die melk! Dus je kunt niet zeggen 'gekookte rijst'. Mijn moeder zei van wel: "jewel, hoor!" Maar toen ik haar vroeg het uit te leggen, kwam ze er ook niet uit. 'Rijst in gekookte melk' zou dan nog de enige duidelijke benaming zijn die klopt. Huh?! Wat gebeurt hier? Wat doen wij altijd fout? Of raar?

De tot ziens-fout

Vijf dagen heb ik hem geholpen met z'n wiskunde. Hij heeft de hele Lenteschool lang opgaven gemaakt, samenvattingen gemaakt en geleerd en gedurende die tijd heb ik zijn werk gecontroleerd en zijn vragen beantwoord. Nu had hij zijn eindtoets af en liep hij langs de nog pennende klasgenoten naar mijn bureau, legde zijn toets neer en gaf me een hand. "Bedankt voor de begeleiding!" zei hij en voordat hij de deur achter zich dicht deed: "Tot ziens!" Ik wist wat hij bedoelde.

De Lenteschool was klaar. Hij wist dondersgoed dat we elkaar nooit meer zouden zien. Waarom zei hij dan toch "tot ziens"? Ik zie twee mogelijkheden.

1. De persoon die me nooit meer ging zien zei "tot ziens" omdat hij dat beleefd vond. De uiting dient zo niet alleen als redelijk betekenisloze afscheidsgroet, als je laatste brokje taal dat laat weten dat dit het eind is en dat je weggaat, maar ook als een al-dan-niet-gemeende wens om elkaar weer te zien. Dat laatste is beleefd, want je wilt iemand anders natuurlijk alleen nog een keer zien als je diegene mag. En iemand mogen (of doen alsof je iemand mag) is beleefd. Zou kunnen, maar zou dit allemaal in het hoofd van de groeter omgaan bij het verlaten van het lokaal, de ongeduldige middagzon tegemoet?

Bruidsmeisje op de universiteit

Toen ik aan mensen vertelde dat ik paranimf zou zijn bij een universitaire promotie, keken ze nog net iets minder niet-begrijpend dan ik toen ik het woord voor het eerst hoorde. "Paranimf? Wat mag dat wel niet zijn?" Het klinkt als iets eigenaardig sprookjesachtigs. Eigenlijk betekent het 'gewoon' bruidsjonker of bruidsmeisje. In Nederland wordt een promotie namelijk gezien als een huwelijk tussen de promovendus en de universiteit.

Spelling als medicijn tegen taalverandering?

Bedankjes voor de deelnemende kinderen

In veel gebieden van het Nederlands gaat de z steeds meer als de s klinken en de v als de f. “Ik heb de son sien sakken in de see”, is een stereotype uiting van een Amsterdammer. Het verschil tussen de s en z en tussen de f en de v is wel eens groter geweest. In het zuiden van het land is dat verschil nog het meest aanwezig. Daar vind je ook nog een onderscheid tussen de (geschreven) ch en g. In Zuid-Holland, waar ik woon, is er zo goed als geen verschil meer tussen die klanken. Maar je schrijft ze dus nog wel anders! Over deze klankverandering wilde ik meer te weten komen. Sterker nog: hier wilde ik het scriptieonderzoek voor mijn master Taalwetenschappen over gaan doen.

Ik ging op onderzoek uit om te weten te komen hoe Zuid-Hollandse kinderen deze wrijfklanken precies aanleren. Hierbij wilde ik antwoord op de volgende vragen. Maken de kinderen überhaupt wel een onderscheid tussen de korte variant (v, z, g) en de lange variant (f, s, ch)? Zo ja, op welke leeftijden doen ze dat? En speelt de klankomgeving eigenlijk nog een rol?

Een oplossing voor het-verlies

Weet je, ik ben bang om het kwijt te raken. Om hét kwijt te raken, dat lidwoord. Ik maak lidwoordfouten waar het helemaal niet hoeft. Soms twijfel ik over de simpelste woorden: zeg ik de of het been? Als jonge-maar-belegen-kaaskop! Help! Hoe komt dit? Wat kunnen we eraan doen?

Eerst even een kort overzicht van de Nederlandse woordgeslachten. Waar vroeger drie geslachten waren, mannelijk, vrouwelijk en onzijdig, zijn er nu nog maar twee: mannelijk/vrouwelijk en onzijdig. Het eerste geslacht gaat met ‘de’ en het tweede met ‘het’. Ook is er een verschil met aanwijzende voornaamwoorden (die, deze, dat, dit) en bijvoeglijke naamwoorden. Vergelijk ‘een groot huis’ met ‘een grote wasmachine’, maar dit verschil steekt pas de kop op na het onbepaalde lidwoord ‘een’. In veel andere situaties zien we niet eens een verschil tussen de geslachten, bijvoorbeeld als er alleen ‘een’ voor het zelfstandig naamwoord staat of als het woord in het meervoud staat. Het is dus helemaal niet gek dat de twee woordgeslachten soms door elkaar gehaald worden.

Wat doet K3 als het binnenregent?

Songtekstanalyse van ‘Als het binnenregent’ - K3

Marthe zet een emmer met een gat onder het gat.

Een tijdje geleden schreef ik een blogbericht over 10 000 luchtballonnen en weer ben ik taalkundige opvallendheden tegengekomen in een K3-liedje. Dit keer is het ‘Als het binnenregent’, een liedje dat de echte fans al voorbij hebben zien komen tijdens de liveshows van K3 zoekt K3. Sinds kort staat er ook echt een clip van op YouTube. De uitgelezen kans om er eens even goed voor te gaan zitten!

Voor de zekerheid: er staat geen spatiefout in de titel! ‘Binnenregent’ is echt één woord! De vraag is niet: wat zouden we doen als het binnen in ons huis zou gaan regenen? Nee, de vraag is wat te doen als de regen naar binnen loopt, als het naar binnen regent! Binnenregenen is gewoon een werkwoord, ook al is het nergens anders te vinden en brengt de spellingcontrole er rode versiersels onder aan. Net als buitenspelen schrijf je het aan elkaar. ‘Ze was aan het buitenspelen.’ Zo ook: ‘Het was aan het binnenregenen.’ Misschien hoor je het niet heel vaak, maar gebruik even je fantasie. (Verplaats je in een kind.) Laten we nu naar de songtekst gaan kijken.

Vertaling van Bailando - Enrique Iglesias en amigos

'Favorieten' en 'lievelings-' zijn niks voor mij, maar móet ik een persoonlijk taaltop bepalen, dan staat het Nederlands op nummer één, slechts omdat ik alleen die taal het beste beheers, en op twee staat het Spaans. Heerlijke klanken, lekker doorzichtig spellingsysteem, mooie grammatica met weinig uitzonderingen. Zo jammer dus dat er een half in het Engels vertaalde versie van het Spaanse lied 'Bailando' is gekomen. (Ik weet, dit lied bestaat al twee jaar. Vergeef me.) In deze Spaans-Engelse codeswitching-versie is nauwelijks rekening gehouden met de originele lyrics, en wel op meerdere vlakken.

Ten eerste zijn de zinnen die naar het Engels omgezet zijn, vaak inhoudelijk totaal anders. Hadden de vertalers daar echt niks anders voor kunnen bedenken? Hier een voorbeeld. Eerst de Spaanse versie:

Con tu física y tu química también tu anatomía
La cerveza y el tequila y tu boca con la mía
Ya no puedo más (ya no puedo más)
Ya no puedo más (ya no puedo más)

Met je #squad op Insta

Squad. Heel lang kende ik het alleen nog maar van dat nummer van Ali B en zo: Rampeneren. Dat nummer komt alweer uit 2006, trouwens! TIEN jaar geleden! In dat lied noemden ze hun namen en bleek dat de bekende rapper chillde met... de Partysquad.

Die naam van de rapgroep is dus ook waar ik aan terugdacht toen ik op Instagram het woord 'squad' voorbij zag komen. Het wordt gebruikt in de stoere praat van kinderen en tieners, degenen die het ook hebben over 'insta' en hierbij begrijpelijkerwijs het negatief geladen 'gram' achterwege laten. (Je verbaast je over het archaïsche lexicon van de jeugd!) Het liefst zetten ze er nog een hashtagje voor: #squad. Maar wat is dat eigenlijk, squad?

Recensie: Nachtlicht - Eefje de Visser

Met 'verrassing' kun je zowel 'puur onverwacht' als 'heel aangenaam' bedoelen. Het gloednieuwe muziekalbum van Eefje de Visser, dat ik als verjaardagsverrassing kreeg van een mede-Eefjefan, was het allebei! Het komt niet vaak voor dat je een cd krijgt die je niet specifiek hebt gevraagd en wel echt leuk vindt. Bij mij althans. Maar met Nachtlicht zat dat heel anders.

De gever wist dat ik het eerste album, De Koek, helemaal geweldig vond. Ondertussen had Eefje al een tweede album bij elkaar gezongen en begin dit jaar bracht Eefjes Platenmaatschappijtje het derde album op de markt. Aan de hand van dit album bespreek ik haar grandioze stijl. Komt -ie.

Lezen om te leren

Als Nederlander in 2016 lees je op een dag van alles. Bij het wakker worden kijk je als eerste naar de cijfers van je digitale wekker. In de keuken registreer je de letters op het hagelslagpak, het melkpak en de broodzak. Zodra je buiten bent lees je reclameborden, namen van bedrijven en teksten op verkeersborden. Al deze dingen lees je - als je dat al bewust doet - niet per se voor je plezier, maar meer voor de noodzaak. Het zijn korte teksten die je snel aanwijzingen geven.

Maar als we het nu hebben over langere teksten, dan zien we dat die heel anders worden gebruikt. Neem nou een boek. Afhankelijk van je dagelijkse bezigheden - scholier, student, werkende - gebruik je boeken verschillend. Over het algemeen kun je een grove verdeling binnen het type boeken maken: leerboeken en plezierboeken. Met die eerste categorie bedoel ik zelfhulpboeken, studieboeken, schoolboeken, et cetera. Die tweede categorie bevatten dichtbundels, romans, stripboeken en ga zo verder, boeken die je voor je plezier leest. De aanwezigheid van die laatste categorie is nu heel normaal, maar dat is niet altijd zo geweest!

Ik hou van hout!

Pleidooi voor ‘hout’ als werkwoordsvorm

Niemand zegt dit: [ɪk ha͜ut fɑn ja͜u] (‘Ik houd van jou’). Het gaat me om die t-klank. Die laat iedereen gewoon weg bij een persoonsvorm in de eerste persoon enkelvoud (‘Ik hou van jou’), gebiedende wijs (‘Hou je vast!’), of tweede persoon enkelvoud met het onderwerp erna (‘Hou je van kokos?’). Ik begrijp dat wel, want de persoonsvorm in de derde persoon enkelvoud klinkt ook als [ha͜ut] en als je dus [ɪk ha͜ut] zegt, lijkt het net of je het vervoegen van Nederlandse werkwoorden niet onder de knie hebt. Je zegt ook niet ‘ik vliegt’ of ‘ik gaat’ of ‘ik loopt’. Althans, in het Standaardnederlands! Logisch dus, dat we die t-klank ook niet schrijven.

Hoe fout is 'groter dan jou'?

Ik zat deze video van het nummer 'Niemand weet wat er komt' uit de Nederlandse musical De Tweeling te beluisteren en ik schrok. Ik schrok twee keer! Eerst omdat ik een taalfout hoorde, vervolgens schrok ik nog harder omdat het helemaal geen taalfout was, en ik dat dus wel zo aan had gevoeld. Aaah! Het gaat me om de volgende zin:

De spelling van sjwa

“Maart, er vraagt hier iemand waarom je ‘jee u’ zegt en niet ‘jee ee’ - zeg maar. Waarom is dat eigenlijk?” Mijn zusje zat op de bank met haar telefoon in haar handen, het whatsapp-scherm in beeld, en keek me vragend aan. Ik moest eventjes bedenken wat ze bedoelde, wat de vraagsteller bedoelde. De gedachte dat veel mensen ervan uitgaan dat we zeggen wat we schrijven in plaats van dat we schrijven wat we zeggen hielp me hierbij. De klasgenoot van m’n zusje wilde weten waarom we voor het pronomen tweede persoon enkelvoud /jə/ zeggen en niet /je/. Waarschijnlijk met de gedachte: we schrijven toch een ‘e’?

Geiles Leben met feem veel geld

Vraag me niet hoe ik erbij kom, maar ik vind het een mix tussen dat liedje van Marco Borsato met zijn dochter en Are You With Me van Lost Frequencies. Ik heb het over het nummer van Glasperlenspiel dat vlak onder Adele al weken bovenin de Duitse muziekranglijsten staat: Geiles Leben. De band kan de queen nog net niet van haar troon stoten, maar dat zegt natuurlijk al genoeg: Glasperlenspiel heeft een hit neergezet. Ik heb het nummer nog maar één keer op de Nederlandse radio gehoord, maar ik weet zeker dat het vaker terug gaat komen. Maar wat zingen ze nou eigenlijk?

Wim Daniëls is helemaal van de taal

"Meneer, mag ik met u op de foto?"

We gingen even in het licht staan. Mijn mobiel had ik aan Hanna gegeven, die de foto ging maken. Eigenlijk wilde ik een Daniëls-fie, maar dit was toch net iets beter. Toen Hanna klaar was, kwam snel de hoffotograaf van de Katwijkse bibliotheek foto's van Wim Daniëls en mij maken, misschien onder het mom: er waren zelfs groupies die met 'm op de foto wilden!

De precisie van pepernoot

Naast paprikachips, borrelnootjes en bitterballen verschijnen ze steeds vaker op najaarsfeestjes die verder niks met Sinterklaas te maken hebben: pepernoten! Of moet ik ze kruidnoten noemen? Ik bedoel die veel bekendere halve speculaasbolletjes, niet die misvormde taaitaaibrokjes. (Sorry, zo bedoelde ik het niet.) Ingewikkeld zeg, die definitie van ‘pepernoot’. Zijn er nog mensen die de speculaasbolletjes ‘kruidnoten’ noemen? Ikzelf ga ze pas zo noemen als er een duidelijk onderscheid gemaakt moet worden. Bijvoorbeeld in de volgende situatie: er staan op tafel twee bakjes, één met pepernoten en één met kruidnoten en ik wil de halve speculaasbolletjes. Dan zou ik vragen: “Mag ik de kruidnoten?” Als ik juist de zachte pepernoten zou willen, dan zou ik toch waarschijnlijk wel moeten vragen: “Mag ik de pepernoten? DUS NIET DE KRUIDNOTEN!” Die laatste toevoeging lijkt me haast noodzakelijk, want iedereen denkt aan halve bolletjes bij het woord ‘pepernoot’.

Uitgeknepen oorschelp

"Pindakaas!" zei mijn broertje en ik zocht het woord op. Niks bijzonders aan de spelling natuurlijk, wel aan het meervoud, pindakazen. Bestaat dat? Maar goed, daar wil ik het nu niet over hebben. Mijn oog viel op een woord dat wat hoger op dezelfde bladzijde stond: pina colada. De naam van de Puerto Ricaanse kokos-ananascocktail heeft geen tilde (golfje) op de n! Ik dacht: huh, en keek op internet, want waar het Groene Boek vraagtekens plaatst, geeft internet uitroeptekens.

Wikipedia vertelde me dat het pina colada in het Nederlands is, maar dat het inderdaad mét tilde is in het Spaans: piña colada. Dat golfje hebben de Nederlandse spellingbepalers dus niet overgenomen. Nu heb ik wel niveau 10 voor Spaans bij Duolingo, maar ik wist niet wat de woordgroep nou letterlijk betekent. Ik zal je het antwoord geven: 'gezeefde ananas'. Het woord piña lijkt op het Engelse pineapple, wat hetzelfde betekent, en colada verwijst naar een handeling waarbij je drank van iets maakt, denk aan uitknijpen, zeven, persen.